سقف شیروانیاش هنوز شیب تند دهه ۱۳۲۰ را حفظ کرده است، همان شیبی که برای سرازیر کردن بارانهای زمستانی لالی طراحی شده بود. اما این روزها، نه باران، که بولدوزرها قرار است بر پیکره آخرین بنگلههای باقیمانده از شرکت نفت در این شهر فرود آیند.
بر اساس گزارشهای مکرر مردمی رسیده به این رسانه، شنیده ها حاکی از آن است که شهرداری لالی با استناد به اسناد مالکیتی، قصد دارد مجوز تخریب مجموعه مسکونی موسوم به «بنگلههای قدیمی شرکت نفت» را صادر کند. این بنگلهها با قدمتی بیش از ۸۰ سال، صرفاً سازهای مسکونی نیستند. از منظر تخصصی مرمت شهری، «بنگله» در بافت تاریخی مناطق نفتخیز جنوب (لالی، مسجدسلیمان، هفتگل) گونهای منحصربهفرد از تیپولوژی معماری به شمار میرود، تلفیقی از معماری اقلیمی گرم و مرطوب با استانداردهای شهرسازی مدرن اروپایی در دهههای ۱۳۱۰ تا ۱۳۳۰.
در نظام حقوقی ایران، هرچند اصل مالکیت محترم شمرده میشود، اما ماده ۱ قانون راجع به حفظ آثار ملی مصوب ۱۳۰۹ و اصلاحات بعدی آن، کلیه بناهایی را که از نظر تاریخی، علمی یا هنری واجد ارزش باشند، صرفنظر از مالکیت دولتی، عمومی یا خصوصی، تحت حفاظت دولت قرار میدهد. به عبارت فنیتر، ارث تاریخی یک ملت بر حق انتفاع شخصی مالک تقدم دارد. همچنین بر اساس بند «پ» ماده ۵۶ قانون برنامه پنجم توسعه و آییننامه اجرایی آن، هرگونه تخریب، تغییر کاربری یا مرمت در بناهایی با قدمت بیش از ۵۰ سال، صرفاً با تأیید و نظارت وزارت میراث فرهنگی مجاز است. بنابراین صدور مجوز تخریب توسط شهرداری لالی (در صورت صحت) بدون استعلام از اداره کل میراث فرهنگی خوزستان، اساساً فاقد وجاهت قانونی بوده و مصداق «تجاوز به حقوق عمومی» محسوب میشود و مدعیالعموم میتواند ورود پیدا کند.
از منظر کارشناسی مرمت شهری، نابودی این بنگلهها سه پیامد جبرانناپذیر به دنبال دارد: اول، گسست حافظه جمعی شهروندانی که هویتشان با کارگران و مهندسان نفت در این محلهها گره خورده است. دوم، نابودی فرصتهای توسعه گردشگری فرهنگی (میراث صنعتی) که امروز در شهرهایی نظیر آبادان و مسجدسلیمان به عنوان ظرفیتی اقتصادی پس از نفت شناخته میشود. سوم، بریدن پل ارتباطی نسل جوان امروز لالی با تاریخ صدساله صنعت نفت ایران.
در شرایطی که خوزستان از یک سو با بحران هویت شهری و از سوی دیگر با ظرفیتهای مغفولماندهٔ میراث صنعتی روبهراست، تخریب این بنگلهها نه تنها از منظر حقوقی محل اشکال اساسی است، بلکه به مثابه گسستن آخرین حلقههای روایت ملموس از دوران طلایی کشف نفت در زاگرس جنوبی خواهد بود. انتظار میرود مسئولین شهرستان لالی از جمله دادستان محترم،اعضای شورای شهر و اداره کل میراث فرهنگی خوزستان با ورود فوری به موضوع و صدور دستور توقف هرگونه اقدام اجرایی، نسبت به احراز ارزشهای ثبتی این مجموعه اقدام کرده و پرونده آن را در شورای ثبت آثار ملی مطرح سازد. تجربه نشان داده است که حفاظت از میراث صنعتی، نه مانع توسعه، بلکه زیربنای توسعهای پایدار، هویتبنیان و مشارکتمحور است، توسعهای که لالی امروز بیش از هر زمان دیگر به آن نیاز دارد.
همچنین افراسیاب جهانگیری مدیر اداره میراث فرهنگی لالی در همین زمینه پیام هایی به شرح زیر صادر کرده است.
۱- ضمن قدردانی از حساسیت و تعلق خاطر همشهریان گرامی به هویت تاریخی و معماری شهرمان، به استحضار میرساند که اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با نگاهی کاملاً تخصصی و حفاظتی، موضوع خانههای تاریخی شرکت نفت را که بهحق شناسنامه و بخشی از خاطرات جمعی مردم لالی هستند، در اولویت کاری خود قرار داده است. در خصوص اقدام اخیر شهرداری، باید تأکید نماییم که هرگونه صدور مجوز برای تخریب یا نوسازی ابنیهای که واجد ارزشهای تاریخی و فرهنگی هستند، نیازمند استعلام رسمی و اخذ مجوز از سوی این ادارهکل می باشدو این موضوع را به جدیت در سطح مدیریت شهری پیگیری خواهیم نمود . متذکر می شویم که بافتهای تاریخی، امانتی از گذشتگان برای آیندگان هستند و نمیتوان هویت شهر را فدای نوسازیهای بیضابطه کرد. در همین راستا، پیشنهادِ بسیار مدبرانه شما مبنی بر «تأکید بر بازسازی یا مرمت نمای داخلی ضمن حفظ کالبد بیرونی» (مرمت پایدار)، دقیقاً همسو با سیاستهای راهبردی ما در حوزه معماری بومی است. ما نیز مکاتبات لازم را با شهرداری، جهت توقف پروژه و همچنین هرگونه عملیات تخریبی انجام خواهیم داد تا کارشناسان ما ضمن بازدید میدانی، پرونده ثبت ملی این خانهها را با سرعت بیشتری تکمیل کنند. ثبت این آثار، اولین و مهمترین گام قانونی برای جلوگیری از تخریبهای سلیقهای است. اطمینان میدهیم که با جدیت و قاطعیت قانونی، در برابر هر اقدامی که هویتِ تاریخی لالی را خدشهدار کند، ایستادگی خواهیم کرد و از تمام ظرفیتهای خود برای تبدیل این فرصت (خانههای تاریخی) به زیرساختهای گردشگری و فرهنگی استفاده خواهیم نمود. از شما درخواست داریم همچنان دیدهبان فرهنگ و تاریخ شهر باشید؛ چرا که حضور و مطالبهگری شما، پشتوانه اصلی ما در حفظ این میراث ارزشمند است.
۲-افراسیاب جهانگیری مدیر میراث فرهنگی لالی اعلام کرد: در پی انتشار مطلبی با عنوان «تقدم ارث تاریخی بر حق انتفاع شخصی، واکاوی وجاهت قانونی مجوز تخریب بنگلهها در شهرستان لالی» در برخی رسانهها، ضمن قدردانی از دغدغهمندان حوزه میراث فرهنگی و تاریخ صنعتی شهرستان لالی، به استحضار مردم شریف میرساند: اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان لالی به عنوان متولی صیانت از آثار تاریخی و فرهنگی، همواره خود را ملزم به حفاظت از بناها، محوطهها و یادمانهای واجد ارزش تاریخی میداند و در این مسیر، هیچگونه مماشات یا کوتاهی را برنمیتابد. بدیهی است هرگونه اقدام در خصوص بناهای قدیمی، بهویژه آثاری که احتمال واجد ارزش بودن تاریخی، معماری یا هویتی دارند، صرفاً در چارچوب قوانین و ضوابط جاری کشور و با بررسی کارشناسی امکانپذیر است. در خصوص بنگلههای قدیمی شرکت نفت در شهرستان لالی نیز، موضوع از حیث ارزشهای تاریخی و معماری در دستور بررسی کارشناسی قرار دارد و مکاتبات و پیگیریهای لازم با مراجع ذیربط انجام شده است. بدیهی است هرگونه اقدام اجرایی از جمله تخریب، تغییر، جابهجایی یا دخل و تصرف در اینگونه ابنیه، منوط به طی مراحل قانونی، استعلام از مراجع تخصصی و اظهارنظر کارشناسی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان خوزستان خواهد بود. همچنین تأکید میشود که حفظ میراث فرهنگی، نه در تعارض با حقوق شهروندی و توسعه شهری، بلکه در تکمیل و تعمیق آن است. اداره میراث فرهنگی شهرستان لالی بر این باور است که صیانت از یادمانهای تاریخی و صنعتی، بخشی از سرمایه اجتماعی و هویتی شهر محسوب میشود و هر تصمیمی در این زمینه باید با رعایت ملاحظات قانونی، کارشناسی و مصالح عمومی اتخاذ شود. در پایان، ضمن دعوت از رسانهها و فعالان فرهنگی برای پیگیری منصفانه و مسئولانه موضوع، اعلام میداریم که این اداره در صورت لزوم، نتیجه بررسیهای کارشناسی و اقدامات انجامشده را از طریق مراجع رسمی به اطلاع عموم خواهد رساند.
افراسیاب جهانگیری سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان لالی
