هرنفس نو می شود دنیا وما … بی خبر از نوشدن اندر بقا
عمر هم چون جوی، نونو می رسد … مستمری می نماید در جسد
در نگاه مولوی هیچ چیز مرده نیست. ماده هم صورتی از حیات است ولازمه ی حیات هر موجود زنده تمدید مرگ وزندگی است , ونیستی , آینه ای است که سیمای هستی در آن رخ می نماید وی عدم را سرچشمه ی هستی می داند، پس کاینات، هر لحظه در حال نوشدن اند واز حرکت باز نمی ایستند:
آینه ی هستی چه باشد ؟ نیستی … نیستی بر , گر تو ابله نیستی
«دفتراول ب ۳۲۱۴ ص ۲۳۹»
کارگاه و گنج حق در نیستی است … غره ی هستی, چه دانی نیست چیست!؟
«دفتر ۳ ب ۴۵۱۹ ص ۲۰۷ »
فنای بنده در ذات حق , پیوستن انسان به اصل خویش وبار امانتی که بر دوش اوست ,غیر قابل انکار است. این باور , تایید حرکت ذره به سوی کل ومرکز را با خود به همرا دارد . لذا مرگ وفنا عدم مطلق نیست , بلکه گذرگاهی برای رسیدن به مرحله ای والاتر است ؛ طریق فنا، در حقیقت استحاله ا ی است معنوی، ناشی از جایگزینی عالی به جای دانی است که به شکل تولدی دوباره ظاهر می شود :

هستی حیوان شد از مرگ نبات … راست آمد «اقتلونی یا ثقات»
«دفتر ۳ ب ۱۸۹ ص ۱۹۲
عارف در سلوک معنوی خود از زندگی به مرگ می رسند ودربازگشت از این سلوک وسفر به دیگر سو و ژرف اندیشی درباب مرگ , آموزه ی فنا را به عنوان عالی ترین مرحله ی زیستن به ارمغان می آورد

جالب آن که بر طبق یافته های عرصه ی نوین مرگ شناسی نیز با کسب آگاهی از مرگ می توان شناخت خود از زندگی را ژرفا بخشید واین تجربه ای ست که شباهت زیادی به آموزه ی فنای عرفا دارد . آموزه ا ی که انعکاس آن سراسر ادبیات عرفانی ایران را تحت نفوذ قرار داده است« انسان ومرگ ص ۱۱۶»

این بقاها از فناها یافتی … از فنایش رو چرا برتافتی
زان فناها چه زیان بودت که تا …. بر بقا چفسیده ای ای نا فقا
چون دوم از اولینت بهتر است… پس فنا جوی ومبدل را پرست
«دفتر ۵ ص ۴۲»
از همین جاست که جمله ی پر مغز (موتو قبل ان تموتوا ) یعنی بمیرید پیش از اینکه مرده شوید . در میان صوفیه رایج شده است , که شعرا وعرفای ما ان را در اثار خود اورده اندومولوی در دفتر چهارم چنین بیان می کند :
ای خنک ان را که پیش از مرگ مرد یعنی او از اصل این رز بوی برد
«دفتر ۴ ب ۱۳۷۳»
مرده گردم خویش بسپارم به آب… مرگ پیش از مرگ امن است از عذاب
«دفتر ۴ ب ۲۲۷۲ ص ۱۱۳ »
گفت (موتو ا کلکم من قبل ان … یاتی الموت تموتوا با لفنن
« دفتر ۴»
اشاره به این حدیث پیامبر دارد که «حاسبو ا انفسکم قبل ان تحا سبوا وزنو ا اعمالکم قبل ان تموتوا»
کارهای خود را به حساب بکشید پیش ازآن که از شما حساب آن را بخواهند
وبیان می کند که بمیرید پیش از آن که مرگ بیاید ودر اثر پیش آمدهای بد بمیرید
مولانا بر این است که مردان حق, به واسطه ی داشتن قدرت عشق , از تعینات دل کنده و بریده اند وجام مرگ را به پاس داشتن این فیض متعالی می نوشند
مرگ آشامان زعشقش زنده اند … دل زجان و آب جان بر کنده اند
«دفتر ۵ ب ۴۲۲۳ ص ۲۰۳»
مرگ در حقیقت وجود ندارد , وحقیقت آدمی، فنا ناپذیر است . با مرگ جسم ,
روح به اصل خود می پیوندد . وقتی از کالبد تهی شد مجرد می گردد, لذا مرگ
ظاهری را تولد دیگر گفته اند
مرگ بی مرگی بود ما را حلال … برگ بی برگی بود ما را نوال
ظاهرش مرگ و به باطن زندگی … ظاهرش بهتر، نهان پایندگی
«دفتر ۱ ب ۳۹۴۳-۳۹۴۲ ص ۲۷۰ »
در واقع مرگ، دریچه ای ست برای ورود به جهان دیگر , چنان که رحم وسیله ای ست که جنین را به عالم فراخ که مشحون از نعمت های الهی است روانه می سازد:
از رحم زادن جنین را رفتن است … در جهان او را زنو بشکفتن است
«دفتر ۱ ب ۳۹۴۴ ص ۲۷۰ »
«کسی که مردن را هلاکت بداند خود را محکوم لاتلقو ا نشمارد» زیرا این نهی برای کسانی است که مردن را طلب می کنند واز روی شوق خود را به مرگ می رساند , چون مرگ را حیات ابدی می دانند ومانند پروانه خویش را به شعله های اتش می زنند ومی سوزانند .
انکه مردن پیش جانش تهلکه است … حکم لاتلقوا نگیرد اوبدست
که اشاره به حدیث« لاتلقوا با یدیکم الی التهلکه»دارد . خود را به دست خود در هلاک میندازید.
هنگامی که حقیقت مرگ دریافته می شود , مرگ است که در اختیار سالک قرار می گیرد ومولانا با ذکر عبارتی از حلاج چنین بیان می کند:
اقتلونی یاثقاتی لایما … ان فی قتلی حیاتی دایما
ان فی موتی حیاتی یا فتی … کم افارق موطنی حتی متی
فرقتی لولم تکن فی ذا لشکون … لم یقل انا الیه راجعون
أی دوستان صدیق من , ملامت کنان مرا بکشید , راستی در قتل من زندگی جاودان خواهد بود . راستی در مرگ من – أی جوان مرد- زندگی من است
تا کی باید از موطن خود دور بمانم ؟ وبه راستی اگر در این جهان ساکن و ایستا، فرقت حق نبود , در قرآن نمی آمد که« انا الیه راجعون»( بقره ۱۵۶) واشاره به آن هایی است که به وطن حقیقی خود باز می گردند واز عالم تعینات وکثرات، به وحدانیت حقیقی می رسند .
آن چه اهل ظاهر آن را زندگی می شمارند مرگ است؛ رهایی از این زندگی , به بقا بالله می انجامد .
آزمودم مرگ من در زندگی است… چون رهم زین زندگی پایندگی است
«دفتر ۳ ب ۳۸۴ ص ۱۷۷»
صحبت از فنای بنده در حق است و (هرزمانی مردنی است ) اشاره به مراتب فناست .
از مقامات تبتل تا فنا… پله پله تا ملاقات خدا
«دفتر ۳ ب ۴۲۳۸ ص ۱۹۴»
فنای صورت بنده در نور حق , فنای اوصاف بنده در اوصاف حق و فنای هستی بنده در ذات حق است :

تو مکن تهدیدم از کشتن که من… عاشق زارم به خون خویشتن
عاشقان را هر زمانی مردنی است… مردن عشاق خود یک نوع نیست
«دفتر ۳ ب ۳۸۳۵ –۳۶ ص ۱۷۷»
این رهایی از خود , که فنا تعبیری از آن است و نیل بدان، طی کردن مقامات سلوک را از قطع پیوند با تعلقات تا دستیابی به انچه صوفیه مرگ قبل از مرگ می خوانند الزام می کند

از جمادی مردم و نامی شدم… واز نما مردم به حیوان سرزدم
مردم از حیوانی و ادم شدم… پس چه ترسم کی زمردن تن زنم
حمله ی دیگر بمیرم از بشر …تا برارم از ملایک پر وسر
وز ملک هم بایدم جستن زجو… کل شی هالک الا وجهه
پس عدم گردم عدم چون ارغنون …گویدم کا ناالیه راجعون
«دفتر ۳ ص ۱۸۰ »

در دنیایی که مرگ و ولادت داریم ؛ آنچه خلق مستمر می خوانند اجزای آن را پیوسته در تحول، در حشر و در تبدیل خلق مشغول می دانند .
برای انسان راستین آن که به دنبال مرگ از حیات حیوانی در حیات انسانی , ولادت انسانی یافته است . این گونه مرگ به هیچ وجه الزام رنج آوری نیست وفقط هماهنگی با کل کاینات را ایجاد می کند . انسان را در مقام رضا از هرگونه احساس نقص وحاجت و آرزو در امان نگه می دارد وسیر کاینات را از طلوع و غروب خورشید تا روز بیماری وتندرستی وپیدایش فراخی و تنگ سالی , همه را با مراد وی موافق می سازد .

نتیجه گیری
به این ترتیب مولانا به جاودانگی از دیدگاه تکاملی نگریسته است . یعنی در تفکر او علاوه بر تصور جاودانگی غیر شخصی , که میراث عرفای قبلی ومربوط به نفس متعالی ابدی است , نوعی جاودانگی تدریجی هم در نظر داشته است که ابداع شخص مولوی است .
اما نیروی این حرکت تحولی وتکاملی که در مرگ های پی در پی تجلی می یابد از کجا تامین می شود وماهیت آن چیست ؟
پاسخ عرفا در یکی جمله خلاصه می شود و آن «عشق» است و الحق که برای هم سفری با مرگ، هیچ نیرویی غیر از عشق، تاب پایداری ندارد , زیرا که عشق، در حقیقت همان میل ذاتی فرد به جاودانگی است.

نویسنده:حمزه رحیمی بابادی